Tâm lý 'gỡ gạc' và cách thoát khỏi nó khi dùng Hitclub

Ai từng vẽ đều biết cảm giác này: một nét sai, và ta vội tô chồng lên để sửa. Nét chồng làm bức tranh tệ hơn, ta lại tô thêm, cho tới khi mảng màu đục ngầu và không còn cứu được. Tâm lý "gỡ gạc" khi giải trí với Hitclub vận hành y như thế. Sau một phiên không như ý, người ta muốn lấy lại điều đã mất ngay lập tức, và chính sự vội vàng ấy kéo họ đi xa hơn dự định. Trên bản đồ tuần của WhizArts, những điểm đêm khuya có màu đỏ sẫm thường là hậu quả của chuỗi gỡ gạc, kéo theo cả giấc ngủ lẫn tâm trạng hôm sau.

Ảnh: Laura Chouette / Unsplash

Cơ chế của việc gỡ gạc

Giới nghiên cứu hành vi gọi hiện tượng này là đuổi theo khoản đã mất (chasing losses). Nó dựa trên vài cơ chế quen thuộc của tâm trí:

• Né tránh cảm giác mất mát. Con người thấy nỗi đau của việc mất mạnh hơn niềm vui của việc được cùng mức. Vì thế ta tìm mọi cách xoá cảm giác ấy đi, kể cả bằng việc tiếp tục.
• Ảo giác về "sắp tới lượt". Trong các trò dựa vào may rủi, mỗi lượt độc lập với lượt trước. Việc đã xảy ra không làm kết quả sau "đến hạn". Tin ngược lại là một lỗi suy luận phổ biến.
• Chi phí đã bỏ ra. Càng dành nhiều, ta càng khó chấp nhận dừng, vì dừng nghĩa là thừa nhận khoản đó đã mất.
• Mệt mỏi và cảm xúc. Thiếu ngủ, bực bội hay xấu hổ làm khả năng cân nhắc giảm, trong khi sự thôi thúc tăng.

Hiểu cơ chế giúp bạn gọi tên được khoảnh khắc đang xảy ra: "đây không phải là kế hoạch, đây là cảm xúc đang nói".

Vì sao nó nguy hiểm

Gỡ gạc biến một khoản giải trí có giới hạn thành một vòng xoáy không có điểm kết thúc. Mức tham gia tăng dần, thời gian kéo dài, và quyết định ngày càng được đưa ra khi đầu óc mệt. Hệ quả thường thấy là vượt ngân sách đã đặt, dùng cả khoản dành cho chi tiêu thiết yếu, thức khuya liên tục, cáu gắt, giấu giếm người thân và lo âu kéo dài. Nguy hiểm nhất là ta không nhận ra mình đang ở trong vòng xoáy cho tới khi nó đã đi khá sâu.

Dấu hiệu nhận biết sớm

• Bạn nghĩ "chỉ cần lấy lại phần vừa mất rồi dừng".
• Bạn tăng mức tham gia sau một lượt không như ý.
• Bạn vượt qua giờ kết thúc đã định mà không thấy vấn đề.
• Bạn sử dụng khoản tiền không nằm trong ngân sách giải trí.
• Bạn thấy bứt rứt, khó tập trung việc khác khi chưa quay lại.
• Bạn muốn giấu người khác về thời gian hoặc mức độ tham gia.

Chỉ cần hai trong số các dấu hiệu này xuất hiện cùng lúc, hãy coi đó là lời nhắc dừng.

Kỹ thuật dừng tức thời

Khi nhận ra mình đang muốn gỡ, hãy dùng chuỗi hành động ngắn sau:

1. Gọi tên. Nói thầm hoặc viết ra: "Tôi đang muốn gỡ gạc."
2. Rời màn hình. Đóng ứng dụng, đứng dậy, đi sang phòng khác.
3. Hoãn 20 phút. Uống nước, hít thở chậm bốn nhịp vào, sáu nhịp ra, hoặc đi bộ. Cơn thôi thúc thường lên đỉnh rồi hạ trong khoảng thời gian này.
4. Hỏi lại ba câu. Mình đã định dừng ở đâu? Mình có đang mệt hoặc bực không? Nếu là một người bạn, mình sẽ khuyên họ làm gì?
5. Chốt kết thúc. Hôm nay kết thúc tại đây, quay lại ngày mai nếu vẫn muốn và đầu óc đã nhẹ.

Điều quan trọng là bước 2 diễn ra thật nhanh. Càng để nguyên trước màn hình, lý lẽ biện hộ càng dày.

Đặt giới hạn cứng trước khi bắt đầu

Ý chí lúc đang căng thẳng thường yếu hơn ý chí lúc bình tĩnh. Vì vậy hãy đặt luật khi còn tỉnh táo và khiến chúng khó phá vỡ:

• Ngân sách cố định cho mỗi tuần, chỉ dùng khoản nhàn rỗi, không bao giờ dùng tiền thiết yếu hay tiền vay.
• Giới hạn thời gian cho mỗi phiên và cho mỗi tối, dùng báo thức hoặc công cụ thời gian sử dụng của điện thoại.
• Quy tắc dừng khi mất: nếu đã chạm mức thấp nhất định, phiên kết thúc, không có ngoại lệ.
• Không bổ sung ngân sách giữa chừng. Việc nạp thêm trong cùng phiên là tín hiệu nên dừng.
• Chia sẻ giới hạn với một người tin cậy để có người nhắc.
• Tạo khoảng nghỉ bắt buộc sau mỗi phiên, ít nhất vài giờ hoặc qua đêm.

Viết các quy tắc này lên giấy và để nơi nhìn thấy. Một giới hạn chỉ tồn tại trong đầu rất dễ bị thương lượng.

Tìm hoạt động thay thế

Thôi thúc gỡ gạc cần một chỗ để đi. Nếu chỉ cấm mà không thay thế, khoảng trống sẽ bị cơn thôi thúc lấp lại. Hãy chuẩn bị sẵn vài lựa chọn: đi bộ hoặc chạy nhẹ, gọi điện cho bạn bè, nấu một món, vẽ hay viết nhật ký, chơi một trò giải đố không liên quan tiền bạc, tắm nước ấm. Hãy chọn các hoạt động có thể bắt đầu trong dưới hai phút và dùng được cả lúc nửa đêm. Ghi chúng vào danh sách dán gần giường hoặc ghim trong điện thoại.

Khi nào cần tìm sự hỗ trợ

Nếu bạn nhiều lần vượt giới hạn dù đã đặt luật, nếu cảm xúc tiêu cực kéo dài, nếu việc này ảnh hưởng tới công việc, gia đình hoặc tài chính thiết yếu, đó là lúc cần nói chuyện với người thân hoặc chuyên gia tâm lý. Tìm đến sự hỗ trợ là hành động của người trưởng thành, không phải thất bại. Bạn cũng có thể tạm ngưng sử dụng và đặt lại khoảng nghỉ dài hơn.

Lưu ý 18+ và chơi có trách nhiệm: Nội dung chỉ dành cho người đủ 18 tuổi. Hãy tuân thủ pháp luật tại nơi cư trú, coi Hitclub là hình thức giải trí chứ không phải cách kiếm tiền hay lấy lại khoản đã mất, đặt giới hạn thời gian và ngân sách rõ ràng, và tự chịu trách nhiệm cho quyết định của mình. Khi thấy khó dừng, hãy nghỉ hẳn và tìm sự giúp đỡ phù hợp.

Tham khảo thông tin tại Hit club.